Sabti 7 Maarso 2026 {HMC} – Markii sanadka dhammaanayay, shacabka Soomaaliyeed ayaa si lama filaan ah uga naxay markii Ra’iisul Wasaaraha Israa’iil uu ku dhawaaqay in ay aqoonsadeen Somaliland, oo ah gobol ismaamul ah oo ka tirsan Soomaaliya.
Qaar ka mid ah Soomaalida ayaa aad ugu farxay warkaasi, iyagoo u arkay dhacdo taariikhi ah. Laakiin kuwo kale ayaa ka walaacay in arrintani ay keeni karto in dalka sii kala qaybsamo.
Si kastaba, markii waqtigu sii socday waxaa cadaatay in tallaabada Israa’iil aysan wax badan ka beddelin mowqifkii hore ee dunida: Soomaaliya weli waa hal dal oo mideysan.
Israa’iil waxay jebisay wax loo arkayay “xeer aan la jabin.” Intii uu socday dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya laga bilaabo 1991 ilaa bilowgii 2000-meeyadii, dadaalladii Somaliland ee ay ku dooneysay aqoonsi caalami ah waxaa badanaa lagu qaabilay shaki. Sababta waxay ahayd cabsi laga qabay in tallaabo kasta oo degdeg ah ay sii kicin karto xasillooni darrada gobolka.
Gobolkan wuxuu ku yaal meel muhiim u ah ganacsiga caalamka, gaar ahaan marinka maraakiibta ee aadka u mashquulka badan. Sidaas darteed, waddamo badan waxay u arkayeen in xaaladda sidii ay ahayd loo daayo ay ka wanaagsan tahay in tijaabo siyaasadeed la sameeyo.
Inkasta oo ay jireen khatarahaas, Israa’iil waxay go’aansatay inay aqoonsato Somaliland. Ku dhawaaqistaas waxaa lagu sameeyay wada hadal muuqaal (video call) ah, iyadoo aan lala tashan waddamo kale oo muhiim ah. Tani waxay u muuqatay in Israa’iil ay mudnaanta siisay danaha istaraatiijiyadeed ee u gaar ah, halkii ay ka tixgelin lahayd sharciga caalamiga ah ee aqoonsanaya midnimada iyo madaxbannaanida Soomaaliya.
Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Axmed Macallim Fiqi, ayaa si xoog leh uga hadlay arrintan. Wareysi uu siiyay Al-Jazeera ayuu ku sheegay in dowladda Soomaaliya ay ogaatay in Israa’iil ay wado qorshe qarsoodi ah oo Falastiiniyiinta lagu dejinayo Somaliland.
Dhacdo kale oo uu ka hadlay ayuu ku sheegay in Israa’iil ay doonayso inay saldhig militari ka dhisato meel u dhow marinka Bab al-Mandeb, si ay u ballaariso awooddeeda militari ee gobolka. Wuxuu sheegay in arrintani ay tahay isku day lagu adeegsanayo xaaladda gudaha Soomaaliya si loo gaaro dano juqraafi-siyaasadeed oo shisheeye.
Si kastaba, waddamo badan oo saaxiib la ah Soomaaliya ayaa diiday tallaabada Israa’iil. Turkiga, oo door weyn ka qaatay dib u dhiska Soomaaliya, wuxuu sheegay in go’aan kasta oo khuseeya Soomaaliya iyo gobolladeeda uu ku salaysnaan karo oo keliya rabitaanka shacabka Soomaaliyeed.
Shir jaraa’id oo uu Qaahira kula qabtay Madaxweynaha Masar Cabdel Fattah al-Sisi, Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdoğan wuxuu sheegay in Ankara aysan aqbalayn go’aamo hal dhinac ah oo dhaawacaya midnimada Soomaaliya.
Dhanka kale, gudaha Somaliland gaar ahaan gobolka Awdal, dadka qaarkood ayaa diiday xiriirka lala sameeyay Israa’iil. Boqolaal qof oo ku nool magaalada Boorama ayaa bannaanbaxyo sameeyay, iyagoo sheegay in aqoonsigu yahay mid dibadda laga soo riixay oo aan ka tarjumayn rabitaanka shacabka.
Bannaanbaxyadaasi waxay sidoo kale ka tarjumayeen cabashooyin hore oo ku saabsan sinnaan la’aan siyaasadeed iyo dhaqaale, sida miisaaniyad aan si caddaalad ah loo qaybin iyo qorshe horumarineed oo yar.
Maamulka Somaliland ayaa u diray ciidamo si ay u joojiyaan bannaanbaxyada, waxaana la xiray culimo iyo dhalinyaro. Halkii ay arrintu dejin lahayd, waxay sii kordhisay xiisadda.
Bilowgii 2026, xildhibaano ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya oo matalaya Awdal iyo hoggaamiyeyaal deegaanka ah ayaa ku dhawaaqay samaynta Guban State, waxayna sheegeen inay la safan yihiin dowladda dhexe ee Soomaaliya.
Dhanka kale, gobol kale oo Somaliland sheegato, SSC-Khaatumo, wuxuu isu beddelay North Eastern (NE) State of Somalia, wuxuuna si rasmi ah uga mid noqday nidaamka federaalka Soomaaliya. Geeddi-socodkan oo bilowday 2023 ayaa la soo gabagabeeyay markii madaxweynaha Soomaaliya iyo saraakiil sare ay ka qeyb galeen caleemo saarkiisa.
Dhacdooyinkan waxay muujinayaan xaqiiq muhiim ah: Somaliland si buuxda uguma taliso dhammaan dhulalka ay sheegato. Gobollada Awdal iyo NE State, dadka deegaanka waxay doorteen inay ku biiraan nidaamka federaalka Soomaaliya.
Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa si cad u sheegay:
“Midnimada dhuleed ee Soomaaliya lama gorgortami karo. Qof kasta oo isku dayaya inuu wax u dhimo ma guuleysan doono.”
Hay’ado badan oo caalami ah sida Midowga Afrika (AU), Midowga Yurub (EU), IGAD, OIC iyo GCC ayaa sidoo kale taageeray midnimada Soomaaliya.
Xitaa saaxiibka dhow ee Israa’iil, Madaxweynihii hore ee Maraykanka Donald Trump, ayaa ku celiyay in Maraykanku weli taageersan yahay siyaasadda “Hal Soomaaliya (One-Somalia policy)” shir degdeg ah oo Qaramada Midoobay ah 30-kii Diseembar 2025.
Kadib aqoonsiga Israa’iil, hoggaanka Somaliland waxay isku dayeen inay ka faa’iideystaan si ay taageero caalami ah u helaan. Safarkooda Shirka Dhaqaalaha Adduunka ee Davos ayaa gudaha loogu soo bandhigay guul diblomaasiyadeed.
Laakiin xaqiiqda waxay noqotay in safarkaasi muujiyay xaddidaadda aqoonsiga caalamiga ah ee Somaliland. Sida ay sheegeen ilo diblomaasiyadeed, safarka waxaa fududeeyay Israa’iil si ay Somaliland u hesho xiriirro cusub.
Hoggaamiyaha Somaliland si rasmi ah looma casuumin inuu ka qayb galo kulamada rasmiga ah ee shirka. Waxa ugu weyn ee ka soo baxay safarka wuxuu ahaa kulan iyo casho ay la yeesheen wakiillo Israa’iiliyiin ah, oo ah waddanka keliya ee aqoonsaday Somaliland.
Sawirro laga qaaday kulamadaas – oo ay ku jiraan kuwo lala galay Madaxweynaha Israa’iil Isaac Herzog – ayaa la faafiyay si loo muujiyo guul diblomaasiyadeed.
Cashada waxaa sidoo kale joogay Eric Trump, oo ah wiilka Donald Trump. Laakiin joogitaankiisu macnaheedu ma ahayn in Maraykanku beddelay mowqifkiisa. Maraykanku wuxuu mar kale ku celiyay Qaramada Midoobay siyaasaddiisa “Hal Soomaaliya.”
Waddan Yurub ah ma taageerin kala go’a Soomaaliya. Waddan ka tirsan Midowga Afrika ma aqbalin aqoonsigaas.
Ugu dambayn, dhacdadan waxay muujisay xaqiiq muhiim ah: aqoonsi caalami ah lama samayn karo sawirro, kulamo gaar ah, ama taageero dibadeed oo kooban. Dunida inteeda badan weli waxay u aqoonsan tahay Soomaaliya dal madax-bannaan oo mideysan.
Haddii Somaliland rabto aqoonsi dhab ah, qoraagu wuxuu sheegay in waddada saxda ahi ay tahay wadahadal siyaasadeed oo dhex mara Soomaalida gudahooda, iyadoo la tixgelinayo dastuurka iyo madaxbannaanida Soomaaliya.
Qoraaga, Fiqi Abdirizak Omar, waa falanqeeye siyaasadeed oo Geeska Afrika ah
Xigasho TRT Africa