Talaado 28, Jan 2025 {HMC} Duqeyn Xogan ayaa Aroornimadii hore ee saaka ka dhacday deganada barayabaal iyo jicibow Oo Shalay ilaa Xalay lagula dagalamay Kooxda AS.

Diyaaradaha dagaalka ee Dowlladda Soomaaliya ayaa fuliyay Duqaymahaan waxana dhawaqeda laga maqlayay deganada hoosyimada Dagmooyinka Buuloburte iyo halgan.

Lama oga Qasaaraha rasmiga ee ka dhashay Duqaymaha Saaka lagu garaacay kooxda AS balse waxaa jira qasaare kala duwan.

Shalay ilaa xalay ayuu dagaal qaraar ka socday deegano hoos yimaado degmada Buula-burde iyadoona jab xoogan lagu gaarsiiyay kooxda AS.

Ciidamo uu hogaaminaayo Erayga ciidamada deegaanka ee xafiiska madaxwaynaha Soomaaliya Cali jayte Cismaan ayaa Deegaanka beerayabaal kala wareegay kooxda AS.

Ciidamada deegaanka iyo kuwa dowladda ayaa gacanta ku dhigay hub ay ka furteen kooxda AS kuwaasi oo la sheegay in lasoo bandhigi doono.

Muddo bil ku dhow uu Gobolka Hiiraan ka socday abaabulka iyo qorshaha dagaalka shalay ayuu si rasmi ah ugu biloowday wajiga labaad ee dagaalka ka dhanka ah kooxda AS.

Talaado 28, Jan 2025 {HMC} Puntland ayaa shacabka degaannadeeda ka mamnuucday inay dhibaato u geystaan dadka ajaanibta ah ee ku sugan Puntland.

Wasiirka Warfaafinta, Maxamuud Caydiid Dirir, oo la hadlayay weriyayaasha, ayaa sheegay in shacabka looga baahan yahay inay maamulka iyo ciidamada amniga uga dambeeyaan howlgallada ka dhan ka ah ajaanibta si sharci darrada ah ku jooga Puntland.

Wasiirka ayaa sidoo kale ku gooddiyey in dowladdu tallaabo ka qaadi doonto cid kasta oo ka tirsan shacabka oo la arko iyadoo dhibaato u geysanaysa qof ajnebi ah.

Hadalkan ayaa yimid kaddib markii dad shacab ah oo caro joogitaanka ajaanibta ay magaalada Garowe ku bartilmaameedsadeen ajaanibta Itoobiyaanka, iyagoo tacaddiyo jirdil ah u geystay.

Dhinaca kale, Puntland ayaa xabsiyada u taxaabtay boqolaal muhaajiriin ah oo sharci la’aan ku joogay degaannadeeda.

Maamulka ayaa sheegay inay ka welwelsan yihiin ajaanibta ku biiraysa kooxaha argagixisada sida Daacish, kuwaas oo khatar ku ah amniga iyo xasilloonida Puntland.

Talaado 28, Jan 2025 {HMC} Shiinaha ayaa dhowaan xayiraad kusoo rogay soo-dejinta xoolaha iyo hilibka xoolaha ee ka imanaya Soomaaliya iyo dalal kale, tallaabadaas oo walaac xooggan ka dhalisay Soomaaliya, halkaasoo dhaqaalaha dalku uu aad ugu tiirsan yahay dhoofinta xoolaha.

Xayiraaddan, oo looga gol leeyahay in lagu xakameeyo faafitaanka cudurrada xoolaha, gaar ahaan cudurka qow-qowda, ayaa saamayn ballaaran oo toos ah ku leh ganacsiga Soomaaliya iyo hab-nololeedka bulshada reer guuraaga ah.

Xayiraadda, oo ay ku dhawaaqday Wakaaladda Guud ee Kastamka Shiinaha, ayaa si gaar ah u saamaynaysa dalalka waaweyn ee dhoofiya xoolaha, oo ay ku jiraan Soomaaliya, Ghana, Masar, iyo Nigeria.

Badeecadaha la warshadeeyay iyo kuwa aan la warshadeyn labadaba, sida idaha, ariga, digaagga, iyo deerada, ayaa dhamaantood qayb ka ah alaabaha ay xayiraaddu khusayso.

Go’aankan ayaa daba socda digniino culus oo kasoo baxay Ururka Caafimaadka Adduunka (WHO) oo ku saabsan cudurro xoolo oo ka dillaacay gobollo dhowr ah.

Dhaqaalaha Soomaaliya, ayaa si weyn ugu tiirsan dhoofka xoolaha, kuwaasoo qiyaastii boqolkiiba toddobaatan (70%) ka ah guud ahaan waxyaabaha dalka laga dhoofiyo.

Sanadkii 2023-kii, dalku wuxuu ku dhowaad $1 bilyan oo dollar ka soo saaray dhoofinta geela, lo’da, ariga, iyo idaha, kuwaasoo loo iib geeyey, inta badan, dalka Sucuudi Carabiya. Sidaas darteed, xayiraaddan cusubi waxay saamayn laxaad leh ku yeelan kartaa nolosha dhaqaale ee bulshada reer guuraaga ah iyo guud ahaan dhaqaalaha qaranka.

Ilaa iyo hadda, xukuumadda Soomaaliya kama aysan hadlin xayiraaddan, taasoo abuuraysa su’aalo la xiriira sida ay Muqdisho u waajaheyso, ugana falcelineyso xaaladdan cusub.

Xayiraadaha Shiinaha ayaa sidoo kale khuseeya dalal ku yaalla qaaradaha Aasiya iyo Yurub, sida Pakistan, Afghanistan, Jarmalka, iyo Bulgaria.

Cudurka qow-qowda, oo ah xanuun fayras keeno, si aad ahna u faafa, ayaa ah udub-dhexaadka walaacyadan caalamiga ah. Cudurku wuxuu curyaamiyaa wax soo-saarka, wuxuu khatar ku yahay ganacsiga, sidoo kalena, wuxuu khatar weyn ku yahay nolosha reer guuraaga adduunka oo dhan.

Faafitaannadii ugu dambeeyey ee cudurka, oo ka dhacay gobollada sida Caucasus, Ruushka, iyo Bartamaha Aasiya, ayaa sare u sii qaaday wacyiga la xiriira baahida loo qabo tallaabooyin ka-hortag oo degdeg ah.

Hay’adda Cuntada iyo Beeraha ee Qaramada Midoobay (FAO) ayaa iyadu billowday inay dhakhaatiirta xoolaha iyo xirfadlayaasha kale ee arrimaha xoolaha siiso tababarro dhanka internetka ah, kuwaasoo ku saabsan maaraynta iyo xakamaynta cudurrada xoolaha.

Soomaaliya lafteedu waxay horrey ula daalaa dhacday dhibaatooyin la xiriira cudurrada xoolaha. Bishii Agoosto ee sannadkii 2023-kii, waxaa gobollada Mudug iyo Galgaduud laga soo sheegay cudurka loo yaqaanno “Jadeeco Madow,” ama “Ku Habso.”

Cudurkaas, oo la rumeysan yahay inuu kasoo billowday dhanka Itoobiya, ayaa sababay calaamado aad u daran, oo ay ka mid yihiin qandho, duuf sanka ka socda, iyo caajis ama itaal-darro. Xoolaha uu ku dhaco cudurka ayaa caadiyan u dhinta muddo toddobaad gudihiis ah.

Dr. Suleymaan Maxamed Saalax, Agaasimaha Guud ee Wasaaradda Xanaanada Xoolaha ee dowlad-goboleedka Galmudug, ayaa ku tilmaamay faafitaanka cudurkaas mid aad u daran, isagoo hoosta ka xarriiqay baahida loo qabo in si weyn loo xoojiyo tallaabooyinka looga hortagayo cudurrada xoolaha ee Soomaaliya.

Waxaa intaa dheer, in ka sokow caqabadaha la xiriira cudurrada, qaybta xanaanada xoolaha ee Soomaaliya waxaa ruxay fadeexad weyn.

Warar ayaa sheegaya in xukuumadda Soomaaliya ay dhowaan siisay ganacsade shisheeye ah, xuquuq gaar ah oo la xiriirta dhoofinta xoolaha, arrintaas oo caro xooggan ka dhex dhalisay ganacsatada maxalliga ah iyo ku dhowaad 100 xildhibaan oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya.

Xildhibaannada ayaa si kulul u dhaleeceeyey go’aanka xukuumadda, iyagoo ku dooday inuu meesha ka saarayo, isla markaana dhaawac weyn u geysanayo danaha ganacsatada Soomaaliyeed. Waxay sidoo kale sheegeen in hal meel lagu uruurinayo awoodda qayb muhiim ah oo ka mid ah dhaqaalaha dalka.

Xildhibaannadu waxay dalbadeen in go’aankaas si degdeg ah dib looga noqdo, iyagoo ku hanjabay inay qaadi doonaan tallaabooyin dheeraad ah haddii walaacyadooda aan wax laga qaban.

Talaado 28, Jan 2025 {HMC} Waxaa jiri jirtay in muhaajiriinta ku guulaysta dhalashada Mareykanka lagala noqon karay oo keliya haddii ay qariyaan taariikhdoodii Naasinimo, xiriir la lahaayeen argagixisada, ama ay ka been sheegeen codsigooda – tiradooduna way ka yareyd darsin qof sannadkii.

Arrimuhu way isbeddeleen intii lagu jiray maamulkii ugu horreeyay ee Madaxweyne Donald Trump, markii uu horkacay olole lagula noqonayo dhalashada kumanaan muwaadiniin Mareykan ah oo asal ahaan muhaajiriin ah – inkastoo uusan weligiis gaarin hadafyadiisii.

Toddobaadkii hore, Trump wuxuu dib u bilaabay dadaalladaas, isagoo amray in “khayraad ku filan” lagu bixiyo la noqoshada dhalashada qaar ka mid ah muwaadiniinta Mareykanka, taasoo qayb ka ah qorshihiisa ballaaran ee xaddidaadda socdaalka.

Waxyaabaha mudnaanta u leh ee ku taxnaa amar-fulineedkiisii maalintii ugu horraysay waxaa ku jirtay hal sadar oo tixraacaya dhaqan-gelinta qayb ka mid ah sharciga socdaalka, kaas oo u oggolaanaya dowladda inay la noqoto dhalashada Mareykanka ee muhaajir haddii “si sharci-darro ah lagu helay.”

Tilmaamahan ayaa ku qoran amarka loogu magac-daray “Ka Ilaalinta Mareykanka Argagixisada Shisheeye iyo Khataraha Kale ee Amniga Qaranka iyo Badbaadada Dadweynaha.” Waa calaamad muujinaysa in dhalasho ka-qaadistu ay qayb ka noqon doonto beegsigiisa, sida ay sheegtay Amanda Frost, oo ah bare dhanka sharciga ah kana tirsan Jaamacadda University of Virginia, isla markaana ah qareen u doodda arrimaha socdaalka.

“Waan aragnay wixii dhacay markii hore,” ayay tiri Frost. “Khayraad aad u badan ayaa la geliyay la noqoshada dhalashada.”

Amarka cusub ee Trump ayaan dareen badan kicin, iyadoo ay socdeen amarro xiriir ah oo indhaha soo jiidanayay, kuwaas oo daah-furayay “tarxiil-wadareedka” ballanqaadkiisa ahaa.

Toddobaadkiisii ugu horreeyay, Madaxweynuhu wuxuu ku dhawaaqay xaalad degdeg ah oo xuduudda qaran ah; wuxuu geeyay 1,500 oo askari xuduudda, oo ay ku jiraan ciidan dagaal; wuxuuna u igmaday kumanaan kale oo saraakiil sharci-fulinta federaalka ah inay xiraan soogalootiga, iyo tallaabooyin kale.

Laakiin tilmaamahan aamusan ee ka socda xafiisyada dambe ayaa walaac ku abuuray u doodayaasha xuquuqda muhaajiriinta, sababtoo ah shabaqa ballaaran ee maamulkiisu shiday markii ugu dambeysay.

“Tan iyo markii la saxiixay amar-fulineedka, waxaa jirta cabsi guud,” ayay tiri Gintare Grigaite, oo ah qareen u doodda arrimaha socdaalka oo fadhigeedu yahay New Jersey, taasoo si guul leh uga hortagtay dacwad la noqosho dhalasho ah intii lagu jiray maamulkii ugu horreeyay ee Trump. Waxay ka jawaabeysay wicitaanno ka imaanayay macaamiisheeda walaacsan, oo ay ku jiraan kuwa horay u noqday muwaadiniin.

“Dadku waxay is-weydiinayaan noocyo kala duwan oo mala-awaal ah,” ayay tiri. “Ma jiraa waddo sharci ah oo qof raaci karo, oo uu kaga qaadi karo dhalashadooda? Haddii wax walba ay run yihiin, waa inaysan cabsan. Haddii ay dhalashada ku heleen si xaq ah, markaa waa inaysan ka baqin in lagala noqdo dhalashada.”

Olole ‘dulqaad la’aan’ ah

Intii lagu jiray maamulkii koowaad ee Trump, Xeer-ilaaliyihii Guud ee markaas, Jeff Sessions, wuxuu amar ku bixiyay in baaritaan lagu sameeyo 700,000 oo muwaadin oo dhalashada qaatay, iyadoo ujeedadu ahayd in qiyaastii 1,600 oo kiis la geeyo maxkamadaha.

Dadaalkan la noqoshada dhalashada wuxuu qayb ka ahaa ololihii “dulqaad la’aanta” ee maamulka, kaas oo loogu yaqaanay maxkamadeynta dadka xuduudaha ka soo tallaaba iyo kala-soocidda qoysaska.

Afhayeen u hadlay Adeegga Dhalashada iyo Socdaalka ee Mareykanka (USCIS), oo dib u eegis ku sameeya codsiyada dhalashada, ayaan ka jawaabin codsi wargeyska USA TODAY u gudbiyey oo looga doonayey fal-celin.

Riyadii hore ee Trump ee baaritaanka muwaadiniinta dhalashada qaatay waxay ahayd ballaarin laga sameeyay hindise ka bilaabmay xilligii Madaxweyne Barack Obama.

Waqtigaas, dowladda federaalka waxay ka beddeshay warqad una beddeshay adeegsiga faraha dhijitaalka ah, saraakiisha Amniga Gudaha waxay soo saareen boqolaal kiis oo muwaadiniin dhalashada qaatay oo horay loo tarxiilay ama ka been sheegay diiwaannada dembiyada ee USCIS aysan arki karin.

Maamulka Obama wuxuu bilaabay dib u eegis, isagoo ujeeddadiisu ahayd inuu dhalashada kala noqdo muwaadin kasta oo xiriir la leh ururada argagixisada shisheeye.

Dib u eegistii dhalasho ka qaadista ee Obama waxay diiradda saartay dadka laga yaabo inay xiriir la leeyihiin kooxaha argagixisada, ama taariikh dembiyeed leh, ama kuwa khatar ku ah amniga qaranka.

“Waxay iska in-dhatireen is-khilaafka caadiga ah ee ku jira taariikhda socdaalka qofka,” ayay tiri Cassandra Burke Robertson, oo ah bare dhanka sharciga ah kana tirsan Jaamacadda Case Western Reserve, taasoo baaritaan ku samaysay ololayaasha dhalasho ka qaadista.

“Maamulka Trump ayaa taas beddelay. Waxay khayraad dheeraad ah geliyeen barnaamijka. Tilmaamtu waxay ahayd in la raadiyo dhalasho ka qaadista qof kasta oo leh sababo macquul ah oo taas loo sameyn karo.”

Taas waxaa ka mid ahaa “is-khilaaf ku jira faylka – xitaa khaladaadka qoraalka ama qalad aan ula kac ahayn oo ku jira habsocodka socdaalka,” ayay tiri.

Cilmi-baaristu waxay soo jeedinaysaa in maamulkii ugu horreeyay ee Trump uusan weligiis gaarin hadafkiisii ahaa inuu 1,600 oo kiis u gudbiyo dacwad madani ama dembi, laba waddo oo loo isticmaalo in lagu buriyo dhalashada.

Irina Manta, oo ah bare dhanka sharciga ah kana tirsan Jaamacadda Hofstra, ayaa bilowday dhismaha xog-ururin kiisaska dhalasho ka qaadista. Waxay ka heshay 168 kiis maxkamadaha intii lagu jiray maamulka Trump iyo 64 kiis intii lagu jiray maamulka Biden, taasoo soo jeedinaysa in dadaalku laga yaabo inuu gaabiyay laakiin uusan dhammaan afartii sano ee la soo dhaafay.

“Waxaad u malayn lahayd in dhalasho-qaadashadu ay tahay mid kama dambays ah, iyadoon loo eegin waxa dadku sameeyeen ama aysan samayn,” ayay tiri Manta. “Dawladdu waa inaysan awoodin inay soo noqoto shan sano ka dib oo ay su’aal geliso.”

Habka Trump – oo Hay’adda Heritage Foundation ee muxaafidka ah ku qeexday Mashruuceeda 2025 – ayaa aad u ballaarnaa. Mark Krikorian, agaasimaha fulinta ee Xarunta Daraasaadka Socdaalka ee garabka midig u janjeerta ayaa sheegay in shabakad ballaaran la furo, iyadoo lagu raadinayo khiyaano ama been-abuur, ay macno samaynayso.

“Waxay ka dhigaysaa sharciyada inay macneeyaan waxa ay sheegayaan,” ayuu yiri Krikorian. “Si ahaan, waa inay ahaataa mid ballaaran sababtoo ah nidaamka socdaalka oo dhan ayaa ahaa mid aad u dabacsan.”

Dadaal beegsi oo siyaasadeysan
Sanadihii 1950-meeyadii, dowladda Mareykanka waxay adeegsatay awooddeeda la taaban karo si ay dhalashada ugala noqoto muhaajiriinta ay u aragtay cadow siyaasadeed – hoggaamiyeyaasha shaqaalaha, suxufiyiinta, ama dadka dhaleeceeya dowladda ee lagu eedeeyay inay yihiin shuuci, ayay tiri Frost, baraha sharciga ee Jaamacadda Virginia.

“Wuxuu ahaa dadaal aad loo beegsaday, siyaasad badan leh oo xilligii Dagaalkii Qaboobaa socday,” ayay tiri.

Intii lagu jiray labadii dagaal adduun iyo ilaa 1950-meeyadii, qiyaastii 22,000 oo muhaajiriin ah ayaa dhalashadooda Mareykanka lagala noqday.

Maxkamadda Sare waxay soo afjartay ololayaasha dhalasho ka qaadista ee siyaasadaysan 1967-kii, iyadoo xukuntay in dowladda ay kaliya ka qaadi karto dhalashada muhaajir haddii ay dhacdo been-abuur ama “been-sheegid ula kac ah.”

Rubuc qarnigii ka hor inta uusan Trump xafiiska qaban markii ugu horreysay, laga soo bilaabo 1990 ilaa 2017, dowladda Mareykanka waxay beegsatay celcelis ahaan 11 muwaadin oo dhalashada qaatay sannadkii, sida lagu sheegay cilmi-baarista Frost.

Intooda badan waxay galeen dembiyo dagaal ama arxan-darrooyin kale, ka dibna waxay ka been sheegeen taariikhdooda si ay u helaan dhalashada.

“Maamulkii ugu horreeyay ee Trump, waxaan aragnay koror aad u weyn oo ku saabsan tirada dacwadaha dhalasho ka qaadista,” ayay tiri Burke Robertson. “Waa caddahay in maamulkiisa (cusub) uu u muuqdo mid ka bilaabaya meeshii ay ka tageen.