Sabti 02 August 2025 {HMC} Ciidamada sida gaarka ah u tababaran ee Danab ayaa bilaabay howlgal culus oo ka dhan ah kooxda Al-Shabaab, kaasoo ka socda deegaannada ku dhow Leego ee Koonfurta Soomaaliya.
Howlgalkan ayaa lagu bartilmaameedsanayaa xarumaha istiraatiijiga ah ee ay kooxdaasi ku dhuumaaleysaneyso.
Ujeeddada ugu weyn ee howlgalkan ayaa ah in la sugo jidadka sahayda isku xira gobollada Shabeellaha Hoose iyo Baay, kuwaas oo Al-Shabaab si qarsoodi ah uga faa’iideysan jiray.
Kooxdu waxay si weyn u carqaladeysay gaarsiinta sahayda cuntada iyo adeegyadii kale ee muhiimka ahaa.
Sida ay sheegeen saraakiisha milateriga, howlgalka waxaa ka mid ah baaritaanka gawaarida iyo hubinta wadooyinka si loo joojiyo dhaqdhaqaaqa kooxaha argagixisada loogana furo shacabka iyo hay’adaha gargaarka marin ammaan ah.
Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya ayaa sheegtay in dowladdu ay garab taagan tahay ciidamada ku howlan sugidda ammaanka, isla markaana tallaabooyinkan muhiimka ah ay kaalin weyn ka qaadan doonaan sidii dalka looga cirib tiri lahaa kooxaha Argagixisada.
bayaan kasoo baxay wasaaradda Jimcihii la soo dhaafay ayaa lagu yiri “Ficilladan waxay muujinayaan go’aanka adag ee ciidamadeennu u leeyihiin in ay dib u qabsadaan ammaanka shacabka Soomaaliyeed,”
Dagaallo kale ayaa ka socda bartamaha iyo koonfurta dalka, halkaas oo Al-Shabaab wali gacanta ku hayso deegaano badan.
Kooxdu waxay isku dayeysaa inay dib u soo ceshato meelo muhiim ah sida Adan Yabaal, Moqokori iyo Mahas.
Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM) ayaa ballan qaaday inay taageeri doonaan ciidamada dowladda ee dagaalka adag kula jira kooxaha argagixisad.
Ciidanka Danab ayaa waxaa si gaar ah u tababaray Taliska Dowladda Mareykanka ee Afrika ee AFRICOM, taasoo qayb ka ah taageerada Mareykanka ee la dagaallanka argagixisada.
Mogadishu, 2 August 2025 –On a recent afternoon in Mogadishu’s Waberi district, Faduma Jeylani Abdi sits on mat in her home, surrounded by bundles of colourful thread.
Her hands are a blur of activity, her eyes are intensely focused. And yet her voice is calm and relaxed as her hands deftly maneuver a needle and threads to craft one of Somalia’s most iconic garments: a ‘koofi Baraawe,’ or Baraawe hat.
The 59-year-old is a member of Somalia’s Baraawe community, long-known for its artisanal skills and expertise for producing the fine, hand-crafted headgear.
“We are famous for three things that originate from Baraawe town: muufo Baraawe (bread), caano Baraawe (a traditional fudge) and the koofi Baraawe!” Ms Abdi says, as her hands dart smoothly and methodically across the still-forming hat in her lap.
The headgear is a round, brimless cap with a flat crown, often standing out due to its colourful embroidery and intricate designs. Some versions have small holes in the cloth to allow air to circulate. A top-quality version can take up to 15 days to craft, depending on the time devoted to its production.
Made only by Baraawe women, the hat is widely recognized across Somalia as a symbol of dignity, elegance and wisdom. Often, they are presented to elders as a mark of respect and appreciation, in addition to being worn by dignitaries, from presidents, parliamentarians and diplomats to clan leaders, traditional elders and others at special events.
For the Baraawe community, the hat is more than a fashion accessory or a societal accoutrement. The hat carries a deeper meaning for them – it connects them to their roots, tradition and identity.
“Only the people of Baraawe craft these hats. No one else makes them, and we grew up mastering this skill,” Ms. Abdi says.
Community
Baraawe is located on the Benadir coastline, some 200 kilometres south of the Somali capital of Mogadishu. Because of its strategic location, the town was chosen to be the capital city of Somalia’s South West State.
The Baraawe community began crafting hats as a means of generating extra household income. For women, it became a primary occupation, helping sustain their families in tough economic times, and the traditional craftwork has been maintained across generations.
“Men have no role in the hat-making process. This work is exclusive role for women artisans, helping their families during times of scarce economic activity,” Ms. Abdi notes.
Born in 1966 in Baraawe, Ms. Abdi began learning at a young age from her mother and aunts.
“The need to support my mother and the desire to master this art motivated me. I can still remember sitting beside my mother as a 13-year-old girl, after finishing lessons at the madrassa for the day, and practising hat-making,” Ms Abdi says.
Though the trade in the hats was relatively small, it was steady and families could earn enough to sustain themselves.
As Ms. Abdi grew older – and continued to learn and practice – when the time came to choose a way to make a living, there was no question as to what kind of work she would take up.
Pride
But Ms. Abdi dismisses any notion that she faced limited choices when deciding on her future. Her perspective is somewhat different – she takes pride in her work and her community’s contribution to wider Somali society.
“All Somali men, from all backgrounds, wear the koofi Baraawe as a marker of identity, dignity, prestige and heritage,” she says.
The Baraawe hat is worn for many purposes, including religious, cultural and political reasons. Politicians often wear the hats at key ceremonies and diplomatic gatherings. Religious scholars and clan elders also must have the headwear at important events. The latter includes weddings.
“During a wedding, the bridegroom’s close relatives, an uncle or aunt, place the koofi Baraawe on his head and say, ‘From this day forward, you are a responsible man,’” Ms. Abdi says. “We also remind him that this practice is rooted in the tradition of the Prophet.”
“The hats used to be in high demand during the Hajj season,” she adds, “and we used to export them to Saudi Arabia, where pilgrims seek high-quality, traditional headwear.”
Livelihoods
The market for koofi Baraawe was severely affected by Somalia’s civil war. It has been gradually growing back as the country rebuilds, but not without new challenges for its producers.
Ms. Abdi’s pride in her artisanal work, and her community’s cultural wealth, is tempered by the realities of commerce in the modern world.
Currently, a handmade genuine koofi Baraawe costs between $50 and $80, while a lower-quality, mass-produced item can be bought for a fraction of those amounts.
“Fake imports have flooded the market. Some sell for as little as $5,” Ms. Abdi says. “In contrast, authentic Baraawe hats in Mogadishu cost a lot more, depending on the artistry, materials and design.”
“The genuine hats use soft, breathable fabric like baati (a light cotton), while fakes are made of elastic material. A real koofi Baraawe allows for air circulation, sweat from the scalp passes through holes; counterfeits do not have these,” she says.
A recent wander around Mogadishu drove home just how prevalent the knock-off hats are.
“The entire city is flooded with them!” Ms. Abdi says. “Finding an authentic one is rare, perhaps one in a thousand.”
To add to the challenges, finding younger generations which are keen to take up the craft is increasingly difficult. The work is labour-intensive, requiring intricate hand-eye coordination and an artistic eye, as well as the ability to pay meticulous attention to detail.
The loss of these skills jeopardises the passing on of the unique techniques that define the koofi Baraawe. According to Ms. Abdi, Baraawe artisans attribute this reluctance to generational changes involving the views and roles of families.
“Today’s girls do not want to sit and spend hours crafting these hats. In my time, people did what was expected of them to do. Now, young people think the older generation was not as clever as they are today,” she says.
Solutions
Some Baraawe artisans – Ms. Abdi included among them – have called for a ban on the cheaper, imported versions of the hat. But even those calls are diminishing as the number of expert koofi Baraawe artisans declines as older generations, including potential teachers, pass on.
“The artisans who used to craft the Baraawe hat are either dead, too old or have gone abroad,” Ms. Abdi notes. “The small number of remaining artisans keeps getting smaller.”
“The craft has a future, but artisans need help. A person with support can stand alone, without it, what can they achieve? I want to teach the young how to make these hats,” she adds. “We pray our traditions can regain their former glory.”
UN support
The Office of the UN High Commissioner for Human Rights (OHCHR) in Somalia works with local partners and Somali communities to highlight the richness and diversity of Somali people and their culture, and to promote meaningful participation in a peaceful and inclusive future for all Somalis.
As a signatory to the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Somalia has the opportunity to document and protect traditions like Baraawe hat-making. Creating an inventory of intangible heritage could help preserve this craftsmanship for future generations.
“Koofi Baraawe is a cultural icon for the Baraawe community and indeed for all Somalis. The skills, techniques, and knowledge involved in making koofi Baraawe are intangible cultural heritage and represent the diverse ways in which women artisans of the Baraawe community express, maintain, and transmit their cultural heritage across generations,” says the Chief of the UN Transitional Assistance Mission in Somalia’s (UNTMIS) Human Rights and Protection Group, Kirsten Young, who also serves as the OHCHR Representative to Somalia.
“It is immensely important that the community safeguards its culture and identity. With the ongoing rebuilding of the cultural sector in the country, Somali authorities have the opportunity to support and strengthen the Baraawe community’s efforts to preserve koofi Baraawe and enjoy their cultural rights,” she adds.
Sabti 02 August 2025 {HMC} Maamulka Soomaaliland ayaa sharci darro ku tilmaantay maamulka Waqooyi Bari ee dhawaan lagaga dhawaaqay magaalada Laascaanood, waxayna sheegtay in gobolladaasi ay qayb ka yihiin dhulka Somaliland.
Kulan aan caadi ahayn oo maanta ay yeesheen Golaha Wasiirrada Somaliland ayaa laga soo saaray go’aamo ka dhan ah maamulka cusub, iyadoo la sheegay in gobollada Sool, Sanaag, iyo Togdheer ay ka mid ahaayeen gobolladii lagu aasaasay Soomaaliland.
Go’aanka golaha waxa lagu sheegay in dowladda Federaalka Soomaaliya ay arrimo doorasho uga faa’iidaysanayso dhismaha maamulka cusub, isla markaana ay hubkii iyo deeqihii beesha caalamku siisay u adeegsanayso sidii ay colaad uga hurin lahayd gobollada Sool iyo Sanaag.
Golaha Wasiirradu waxa uu sheegay in Sool, Sanaag iyo Togdheer ay yihiin qayb aan la kala qaadi karin oo kamid ah dhulka Somaliland, islamarkaana dadka ku dhaqan deegaannadaasi ay si xor ah uga qayb qaateen dhismaha Soomaaliland, isla markaana ay ka mid ahaayeen dadkii codkooda dhiibtay aftidii lagu asaasay Soomaaliland.
“Xukuumadda waxa ka go’an inay la gasho dadkeeda ku nool Sool-Bari wadahadal lagu raadinayo xal nabadeed, oo lagu soo afjaro colaadaha iyo tabashooyinka ka jira magaalada Laascaanood. Sidoo kale, horumar wanaagsan ayay ka gaadhay nabadaynta dadka walaalaha ah ee gobolka Sanaag,” ayuu yiri Wasiir Ayaanle.
Dhinaca kale, goluhu waxa uu sheegay in cunaqabatayntii hubka ee laga qaaday Soomaaliya ay sabab u noqontay colaado hor leh, isagoo sheegay inay suurto gal tahay in hubkaasi galo gacanta kooxaha xagjirka ah.
Ugu dambayn, Golaha Wasiirradu waxay sheegeen in Soomaaliland diyaar u tahay inay isdifaacdo, isla markaana aanay marnaba ogolaan doonin in la kala qaybiyo, ama maamul cusub laga sameeyo gobollada Sool iyo Sanaag.
Maamulka Waqooyi Bari ayaa ku hamminaya inuu si rasmi ah u gaadho gobollada Sool, Sanaag iyo qaybo kamid ah Togdheer. Dhankiisa, maamulka Puntland ayaa dhaleeceeyay aasaaska maamulka cusub, halka dowladda Federaalka Soomaaliya ay si cad u taageertay, iyada oo muujisay garab istaag buuxa.
Maamulka cusub ayaa soo baxay kaddib markii ciidamada Soomaaliland laga saaray magaalada Laascaanood sannadkii 2023.
Iyada oo dadka deegaanka oo ay hoggaaminayaan isimada dhaqanku ay goosteen in ay dhistaan maamul hoostaga dowlada federaalka.
Sabdi 02 Agoosto 2025 {HMC} Waxaa maanta Xarunta Isbitaalka Al Ixsaan ee Magaalada Beledweyne lagu soo gabgabeeyay olole indho fiiqis ah oo uu fulinayay Dr Shiine.
Ololahan oo socday mudo seddex cisho ah waxaa ka faaideysay dad tiradoodu gaareyso ilaa 700 oo qof ku dhawaad ilaa 300 oo ka mid ah waxaa loo fiiqay Indhaha dibna waxay u heleen aragooga.
Ololahan indho fiiqista ayaa isugu jirin xiritaanka biyaha indhaha ku furan caadka indhaha ku dhaca ee araga qaada daaweynta xanuunada araga ku dhaca Sida uu sheegay Dr Maxamud Axmed ( Dr Shiine )
Qaar ka mid ah dadkii ka faaideystay Ololahan indha fiiqista ayaa soo dhaweeyay in ay dib u helaan aragooda madaama ay sheegeen in qaarkood ay mudo dheer aysan waxba arkin.
Muqdisho, 2 Agoosto 2025 {HMC} Maalin dhoweyd ayaa goor galab ah iyada oo joogta gurigeeda oo ku yaalla xaafadda Waaberi ee magaalada Muqdisho, waxaa ay Faadumo Jeylaani Cabdi ku fadhidey derin, waxaana hareeraheeda yaalley xirmooyin dun midabo kala duwan leh.
Faadumo gacmaheedu marna shaqada ma joojineyn indhaheeduna waxa ay ahaayeen kuwo aad diiradda u saaraya howsha ay heysay. Waxaa ay gacanta ku haysaa irbad iyo dun, waxaana ay ku mashquulsan tahay sameynta shey ka mid ah astaamaha ugu caansan dharka Soomaaliya laga xirto: waana ‘Koofiyad Baraawe,’ .
Hooyadan 59 jirka ah waa reer Baraawe – oo ah beel caan ku ah xirfadaha farshaxanka gacanta oo khabiir ku ah soo-saaridda koofiyadda gacanta lagu sameeyo ee quruxda badan.
“Waxaan caan ku nahay saddex shay oo asalkoodu ka soo jeedo magaalada Baraawe: Muufo Baraawe, Caano Baraawe, iyo koofi Baraawe!” ayey tiri Faadumo oo gacmaheedu ay hadba si sahlan oo nidaamsan uga shaqeynayaan koofida dhabteeda saaran.
Koofiddu waa mid wareegsan, oo aan lahayn qarar dhinacyada u baxsan oo guudkeeda sarena uu fidsan yahay, oo badanaa caan ku ah daabaceeda middabada leh iyo nakh-shadaheeda aadka u xardhan. Hal koofiyad oo tayadeedu wanaagsan tahay waxaa ay sameynteeda dad ku qaadan kartaa 15 maalmood, ama wax ka yar, iyada oo hadba ku xiran waqtiga la geliyo sameynteeda.
Koofi baraawe
Koofida oo ay sameeyaan haweenka reer Baraawe oo keliya, waa koofiyad aad caan uga ah guud ahaan Soomaaliya oo astaan u ah bilic, sharaf iyo xikmad. Badanaa, waxaa loo hadiyadeeyaa odeyaasha iyada oo lagu muujinayo ixtiraamka loo hayo iyo sida looga dambeeyo, intaa waxaa u dheer in munaasabadaha gaarka ah ay u xirtaan dadka maamuuska leh marka laga bilaabo madaxweynayaal, xubno baarlamaan, diblomaasiyiin ilaa odeyaasha qabaa’ilka iyo dad kale ee caadiga ahba.
Laakiin Beesha Baraawaha, koofidu waa ay ka weyn tahay dhar ay xarraga oo keliya ay u qaataan. Koofidu waxaa ay u leedahay macno dheer – waxaa ay ku xirtaa asalkooda, dhaqankooda iyo aqoonsigooda.
“Dadka reer Baraawe oo keliya ayaa sameeya koofiyadahan. Cid kale oo sameeysa ma jirto, waana ku soo barbaarney barashada xirfadda,” ayey tiri Faadumo.
Beesha reer Baraawe
Baraawe waxaa ay ku taallaa xeebta banaadir meel ilaa 200 kilomitir koonfur ka xigta caasimadda Soomaaliya ee Muqdisho. Goobta istiraatiijiga ah ee ay ku taallo daraaddeed ayaa waxa magaalada loogu soo xushey in ay noqoto magaalo-madaxda Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ee Soomaaliya.
Beesha reer Baraawe ayaa bilaabey sameynta koofiyadaha si ay qoysaskooda u caawiyaan oo ay ugu helaan ilo kale oo uu dakhli ka soo galo.
Haweenka, waxaa ay u ahayd shaqo aasaasi ah, oo gacan ka siineysey biilka qoysaskooda waqtiyada xaaladaha dhaqaale ee adag ay jiraan. Habka loo sameeyo ayaa ah mid ab-ogaa ah oo sanado aad u badan soo jirey. Iyada oo qayb ka ah doorarka caado ahaan ay u kala leeyihiin labada jinsi iyo sida ay bulshadoodu hawsha u kala qaybsato, ayaa haweenka iyo gabdhaha yaryar waxaa ay si gaar ah mas’uul uga yihiin sameynta alaabadan xasaasiga ah, halka ragga Soomaaliyeed, meel kasta oo ay ka soo jeedaanba, ay xirtaan Koofiyad Baraawaha taas oo calaamad u ah huwiyad, sharaf, iyo hiddo iyo dhaqan.
Barawe
“Ragga door kuma laha geeddi-socodka koofiyad-sameynta. Hawshan waxaa ay gaar u tahay haweenka farshaxannada ah, oo caawiya qoysaskooda waqtiyada dhaqaaluhu uu liito,” ayaa ay tiri Faadumo.
Faaduma oo 1966 ku dhalatey Baraawe, ma taqaanno si kale oo loo sameeyo farsamadan gacanta oo aan ahayn sidii ay u sameynayeen jiilalkii hore ee qoyskeeda. Waxaa ay iyada oo 13 sano jir bilowdey in ay ka barato hooyadeed iyo habar-yaraheed/eeddooyinkeed.
“Baahidii aan u qabey in aan caawiyo hooyadey iyo rabitaankeygii ahaa in aan si fiican u barto farsamadan ayaa dhiirrigelin ii ahaa – weli waxaan xusuustaa anniga oo 13 sano jir ah oo hooyadey dhinac fadhiya, marka aan dugsiga ama malcamadda quraanka ka soo noqdo, oo ku tababaranaya koofiyad-tolista,” ayaa ay tiri Faadumo.
Inkasta oo ka ganacsiga koofiyadaha uu ilaa xad iska yaraa, haddana waxaa uu ahaa mid joogto ah oo qoysaskuna waxaa ay ka heli kareen wax ugu filan maciishaddooda.
Intii Faadumo ay koreysey – waxaa ay sii waddey barashada iyo ku-tabarashada koofiyad-sameynta – markii la soo gaarey waqtigii ay dooran lahayd xirfaddeeda shaqo, wax su’aal ah kama taagneyn nooca shaqada ay qaadan lahayd.
Faan iyo sharaf
Inkasta oo dadka qaar ay u maleyn karaan in Faadumo aaney haysan wax badan oo ay kala doorato marka ay timaaddo go’aanka ay ka qaadaneyso mustaqbalkeeda shaqo, iyadu dhinac kale ayaa ay ka aragtaa. Waa ay ku faraxsan tahay shaqadeeda, iyo waxa ay beesheedu ku soo biirisey bulsho weynta Soomaaliyeed.
“Dhammaan ragga Soomaaliyeed, cid kasta oo ay yihiin, waa ay xirtaan Koofi Baraawe – iyada oo calaamad u ah huwiyad, sharaf, haybad iyo hidde iyo dhaqan,” ayaa ay tiri.
Koofiyad Baraawaha waxaa loo xirtaa ujeeddooyin kala duwan, oo ay ka mid yihiin sababo diimeed, dhaqan iyo kuwo siyaasadeed. Siyaasiyiinta ayaa badanaa koofiyadda xirta marka ay ka qaybgalayaan kulamada rasmiga ah iyo kuwa diblomaasiyadeed, waxaana culimada iyo odeyaal-dhaqmeedka u qaataan munaasabadaha muhiimka ah. Munaabadahaas waxaa ka mid ah aroosyada.
“Xilliga arooska, ayaa qaraabada ninka guursanaya, adeer ama eeddo u ah, waxaa ay wiilka guursanaya madaxiisa saaraan Koofi Baraawe waxaana ay ku dhahaan, ‘Maanta laga bilaabo, waxaad tahay nin mas’uul ah,” ayaa ay tiri Faadumo. “Waxaan sidoo kale ognahay caadadan ay asal ku leedahay sunnada Rasuulka.”
“Koofiyadaha waxaa ay aad suuq u leeyihiin xilliga Xajka,” ayaa ay ku dartey, “waxaana aan u dhoofinnaa Sacuudi Careebiya, halkaas oo xujaydu ay aad u raadiyaan koofiyada dhaqameed ay tayadoodu sarreyso.”
Maciishad
Suuqa Koofiyad Baraawaha waxaa si ba’an u saameeyey dagaalka sokeeye ee Soomaaliya, laakiin tartiib tartiib ayuu u soo kobcayaa iyada oo uu dalku dib soo dhismayo, laakiin culeysyo cusub ayaa la soo gudboonaadey.
Farxadda ay Faadumo ku faraxsan tahay hawsheeda farashaxanka gacanta ah iyo dhaqanka hodonka ah ee beesheeda waxaa hoos u dhigey xaqiiqooyinka ganacsi ee dunida casriga ah ka jira.
Waqtigan la joogo, Koofi Baraawe gacanta lagu sameeyey ee asalka ah waxaa uu qiimaheedu u dhaxeeyaa $50 ilaa $80 doolar, halka mid la been-abuuray, tayadeedu hooseyso oo ay warshad soo saartey lagu heli karo lacag intaas aad uga yar.
“Kuwo aan asli ahayn oo lasoo dhoofiyo ayaa suuqa lagu soo daadiyey. Qaarkood waxaa lagu gadaa lacag aad u yar oo ilaa $5 doolar ah,” ayaa ay tiri. “Dhinaca kale, Koofiyad Baraawaha asliga ah ee Muqdisho yaalla ayaa qiimahoodu aad uga badan yahay intaas, iyada oo hadba ku xiran farshaxanka gacanta, agabka laga sameeyey iyo nakh-shadda.”
“Koofiyadaha asliga ah waxaa laga sameeyaa maro jilicsan, oo lehna duleello ay hawadu marto, halka kuwa aan asliga ahayn laga sameeyo maro jiidjiidanta. Koofiyad Baraawaha asliga ah waa mid hawadu ay dhex marto – dhidadkana uu ka baxo duleeladeeda; kuwa aan asliga ahayn ma laha tilmaamahaas,” ayey tiri.
Soc-sood dhowaan lagu marey xaafadaha magaalada Muqdisho ayaa lagu ogaadey sida ay magaalada ugu badan yihiin koofiyadaha aan asliga ahayn.
“Magaalada oo dhan iyaga ayaa dhooban!” ayaa ay tiri Faadumo. “Waa dhif in aad hesho mid asli ah, kunkiiba waxaa laga yaabaa in aad mid ku aragto.”
Culeysyadaa la soo xusey waxaa weheliya, in la helo jiilal cusub oo u heellan in ay dhaxlaan xirfadda ayaa sii adkaaneysa. Shaqadu waa mid gacanta laga qabto, oo u baahan falkin iyo daabac-sameyn kakan, iyo sidoo kale in aad loogu fiirsado marka la sameynayo.
Luminta xirfadahan waxaa ay wax u dhimaysaa gudbinta tabo aan masal lahayn oo qeexaya Koofiyad Baraawaha. Farshaxannadda ayaa taas ku sababeysey is-beddel ku yimid aragtiyaha iyo doorka qoysaska ee jiilasha kala duwan.
“Gabdhaha maanta jooga ma rabaan in inta ay fariistaan ay saacado badan ku bixiyaan sameynta koofiyadahan. Waqtigeennii, dadku waxaa ay sameyn jireen waxa laga rabey in ay sameeyaan. Hadda, dhallinyaradu waxaa ay isu arkaan in ay ka caqli badan yihiin jiilkii ka horreeyey,” ayaa ay tiri.
Xalalka
Qaar ka mid ah farsamayaqaannada reer Baraawe oo ay Marwo Cabdi ka mid tahay – ayaa ku baaqay in la mamnuuco koofiyadaha ka raqiista ah ee dibadda laga keeno. Laakiin xitaa baaqyadaas ayaa sii yaraanaya iyadoo tirada khabiirada koofi Baraawe ay hoos u dhacayaan maadaama jiilalka waaweyn, oo ay ku jiraan macalimiin mustaqbalka ah, ay Meesha ka sii baxayaan.
“Farshaxannadii sameyn jirey ama waa dhinteen, ama waa waayeel ama dibadda ayey aadeen,” ayey tiri Faadumo. Waxa ay intaas ku dartay “Farshaxannada tirada yar ee harey ayaa sii yaraanaya,”
“Farshaxanka mustaqbal ayuu leeyahay, laakiin farshaxanniintu gacan-qabasho ayey u baahan yihiin. Qofkii gacan-qabasho haysta ayaa keligiis istaagi kara, haddii aan gacanqabashadaa la helin, maxaan sameyn karnaa? Waxaan rabaa in aan da’yarta baro sida loo sameeyo koofiyadahan,” ayey tiri. “Waxaan Ilaah ka baryeynaa in hiddaheenna iyo dhaqankeenna ay dib u helaan qiimihii ay horey u lahaan jireen.”
Waxaa ay dad ku tiritirsiineysaa in la mamnuuco koofiyadaha la soo dhoofiyo kuwaas oo halis mug weyn ku haya koofiyadaha degaanka lagu sameeyo waxaana ay ku baaqeysaa in la taageero farshaxaniinta farsameeya badeecooyinka asliga ah.
Taageerada Qaramada Midoobay
Hay’adda Qaramada Midoobey ee Xuquuqul-Insaanka (OHCHR) ee Soomaaliya ayaa kaashanaysa bah-wadaagta degaanka iyo bulshooyinka Soomaaliyeed si loo muujiyo hodontanimada iyo kala-duwanaanshaha dadka Soomaaliyeed iyo dhaqankooda, iyo si loo dhiirrigeliyo in si macno leh looga wada qaybqaato mustaqbal nabad iyo u-dhammaansho leh oo ay ku naalloodaan dhammaan dadka Soomaaliyeed.
UNESCO
Sida Dowlad qayb ka ah Cahdiga UNESCO ee Dhowridda Hiddo-Dhaqameedka Aan La Taaban karin ee the 2003 UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Soomaaliya waxaa ay fursad u haysataa in ay dokumenti-gareyso oo ay ilaaliso hiddo-dhaqameedka sida sameynta Koofiyad Baraawaha. In la diiwaangeliyo hiddaha aan la taaban karin ayaa gacan ka geysan karta in farshaxannimadan loo keydiyo jiilasha mustaqbalka.
“Koofi Baraawe waa shey astaan u ah beesha reer Baraawe iyo dhab ahaan dhammaan Soomaalida. Xirfadaha, farshaxanka iyo aqoonta la halmaala sameynta Koofiyad Baraawaha waa hiddo-dhaqameeed aan la taaban karin waxaana ay tusaale u yihiin siyaabaha kala duwan ee haweenka farshaxaniinta ah ee beesha reer Baraawe ay u soo bandhigaan, u joogteeyaan ayna hiddo-dhaqameedkooda ugu kala gudbiyaan jiilalka kala duwan,” ayey tiri Madaxa Kooxda Xuquuqul-Insaanka iyo Ilaalinta ee Hawlgalka Ku-meelgaarka ah ee Qaramada Midoobey ee Kaalmada Soomaaliya (UNTIMIS), oo sidoo kalena ah Ergeyga OHCHR ee Soomaaliya.
“Aad bey muhiim u tahay in bulshadu ay ilaaliso dhaqankeeda iyo huwiyaddeeda. Iyada oo uu socdo dib-u-dhiska waaxda dhaqanka ee dalka, ayaa maamullada Soomaaliyeed waxaa ay haystaan fursad ay ku taageeraan oo ayna ku xoojiyaan dadaallada ay bulshadu ku dhowreyso Koofiyad Baraawaha iyo dhinacyo kale oo ka mid ah dhaqankeeda,” ayey tiri.
Sabdi 02 Agoosto 2025 {HMC} Abuukar Sidiiq, oo ahaa sarkaal ka tirsan Hay’adda Nabad Sugidda iyo Sirdoonka Qaranka (NISA), ayaa lagu dilay shirqool halis ah oo laga soo abaabulay meel uusan ka filanayn. Dilkiisa kadib, waxaa gudaha hay’adda ka billowday baaritaan deg-deg ah oo culus.
Sarkaalkan ayaa habeen hore lagu dilay degmada Hodan, gaar ahaan xaafadda Siigaale, inkastoo meydkiisa la helay saaka barqadii.
Abuukar Sidiiq oo haystay darajada Dhamme, sida ay ogaatay Caasimada Online, wuxuu ahaa sarkaalkii gacanta ku hayay galka baaritaanka raggii loo haystay inay fuliyeen qaraxii lagu weeraray Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, kaasoo ka dhacay agagaarka isgoyska Ceel-gaabta ee degmada Xamar Jajab.
Xog ay heshay Caasimada Online, waxay sheegaysaa in Kabtan Abuukar uu maanta oo Sabtida ah la balansanaa Madaxweyne Xasan Sheekh, si uu ula wadaago xogta baarista, hase yeeshee waxaa la dilay ka hor intaan kulankaas la gaarin.
Sidee loo dilay sarkaalka?
Ciidamo ay hoggaaminayeen ugu yaraan saddex sarkaal oo ka tirsan NISA oo isagu uu ku jiray ayaa habeen hore saqdii dhexe loo diray howlgal la doonayay in lagu soo qabto nin ka tirsan Al-Shabaab, kaasoo lagu tuhunsanaa inuu ku dhuumaaleysanayay xaafadda Siigaale ee degmada Hodan.
Ciidankii ayaa hareereeyey goobtii bartilmaameedka, hase ahaatee, xogta hordhaca ah waxay sheegaysaa in ninkii la doonayay uu baxsaday. Ciidamadu waxay fureen rasaas, waxaana markii ay fashilmeen kusoo laabteen saldhigii.
Shalay barqadii ayaa meydka sarkaal Abuukar laga helay isla xaafaddii, isagoo yaallay meel cidlo ah. Shacabkii deegaanka ayaa u yeeray booliska, kadibna waxaa lasoo qaaday meydka, iyadoo aan weli la aqoonsan cidda dishay.
Saraakiishii kale ee howlgalka ee ninkaas la socotay iyo ciidamadii ay wateen ayaa Jimcihii shalay la xiray, waxaana baaristooda gacanta ku haya waaxda baarista ee NISA. Arrintan ayaa si weyn u gilgishay hay’adda.
Waxaa la rumeysan yahay in Dhamme Abuukar ay dileen askartiisa, iyadoo la tuhunsan yahay in sababta loo dilay ay tahay xogta qarsoon ee uu hayay, gaar ahaan baaritaanka ku saabsan weerarkii lagu qaaday Madaxweynaha, kaasoo lala beegsaday mid ka mid ah gaadiidkiisa gaarka ah oo la sheegay inuu ahaa nooca rasaasta aan ka dhex baxin.
Weerarkii isku dayga dil ee Xasan Sheekh oo dhacay 18-kii Maarso, waxaa ku dhintay ugu yaraan 10 qof, oo ay ku jiraan 7 askari iyo 3 qof oo shacab ah, halka ay dhaawacyo soo gaareen ku dhowaad 20 qof.